NASA’ning Swift teleskopi 22 yil işlaganidan söng Yer atmosferasida yonib ketdi

NASA’ning Neil Gehrels Swift orbital observatoriyasi 2026-yil 4-noyabr kuni Yer atmosferasiga boşqaruvsiz kirib, parçalanib ketdi. Sun’iy yöldoşlar kuzatuvçisi Jonathan McDowell AQŞ Kosmik kuçlari ma’lumotlariga tayanib xabar berişiça, vazni taxminan 1450 kg bölgan apparat AQŞ şarqiy vaqti bilan soat 7:39 da Sumatra orolining şimoliy qismi uzra atmosferaga kirgan.

NASA apparatning katta qismi havoda yonib ketişini oldindan aytgan edi. iXBT Space.com naşriga tayanib yozişiça, saqlanib qolgan bölaklar kimgadir zarar yetkazişi ehtimoli 2100 dan 1 ga teng bölgan.

Swift 2004-yil noyabrida ikki yillik missiya uçun orbitaga çiqarilgan, biroq qariyb 22 yil, ya’ni rejadagidan taxminan 10 baravar uzoq işladi. Uning asosiy vazifasi gamma-nurlar çaqnaşlarini aniqlaş edi: observatoriya bunday hodisaning koordinatalarini tezda boşqa teleskoplarga uzatib, öz asboblarini çaqnaşdan keyingi nurlanişga burardi. Bu odatda bir daqiqaça vaqt olardi. Swift 2000 dan ortiq gamma-nurlar çaqnaşini qayd etgan, 1400 ga yaqin ötayangi yulduzni kuzatgan, şuningdek qora tuynuklar va boşqa obyektlarni örgangan. 2018-yilda observatoriya ilmiy missiyaning birinçi rahbari Neil Gehrels şarafiga nomlangan. Uning sönggi ilmiy kuzatuvi 2026-yil 20-oktabrda ötkazilgan.

Swift’da orbitani tuzatiş uçun dvigatel yöq edi, şu sabab atmosferaning qarşiligi uni asta-sekin pastga tortib kelgan. 2025-yil sentabrida NASA amerikalik Katalyst Space kompaniyasiga 30 mln dollarlik buyurtma berdi: kompaniya Swift’ni uşlab, orbitasini kötaradigan LINK robot-apparatini yaratib, uçirişi kerak edi. LINK 2026-yil 3-iyulda uçirildi, biroq dvigatel tizimi va mövqeni boşqaruvçi ğildiraklardagi muammolar tufayli Swift’ga yaqinlaşib, uni uşlay olmadi. Sentabr oyida LINK’ning özi ham orbitadan tuşdi. NASA fikriça, muvaffaqiyatsiz urinişdan ham foyda böldi: u sun’iy yöldoşlarga robotlar yordamida xizmat körsatiş va ularning umrini uzaytiriş texnologiyalarini sinab köriş imkonini berdi.

iXBT qayd etişiça, atmosferaga har kuni örtaça kamida uçta yirik kosmik çiqindi kiradi va sun’iy yöldoş turkumlari kengaygani sari bu son ortişi mumkin. 2026-yil oktabr oyida orbitadan 74 ta sun’iy yöldoş tuşgan, ulardan oltitasi Rossiyaga tegişli bölgan.